   Upadek doktrtyny wojny pozycyjnej zwi~zany z rozwojem wojsk pancernych sprawi, e przed wojskami
saperskimi postawiono nowe zadania.Konieczne stao si aktywne zabezpieczanie linii komunikacyjnych,
przepraw i wykonywanie zapr inynieryjnych  na kierunkach uderze jednostek pancernych przeciwnika.
   Aby sprosta powyszym zadaniom, oddziay saperw wchodz~ce w skad  jednostek liniowych naleao
odpowiednio wyposay w sprzt mechaniczny i motorowy. Do 1 wrzenia 1939 zdoano zorganizowa tylko
kilka batalionw saperw nowego typu.  Oddziay te,  mimo,  e nieliczne, okazay si gronym orem
wobec nieprzyjacielskich wojsk pancernych,  o czym wiadcz~ relacje onierzy niemieckich z walk pod
Piotrkowem.                                                                                         
 W dwudziastoleciu midzywojennym piechota stanowia ponad 50% si Wojska Polskiego. wczesna sztuka
wojenna  zalecaa  piechocie  prowadzenie  dziaa manewrowych  a  do momentu  przejcia inicjatywy
strategicznej  i  przejcia  do ofensywy.   Polska piechota nie moga speni powierzonych jej zada
obronnych w spotkaniu z niemieckimi dywizjami pancernymi. Mae nasycenie rodkami p-panc i artyleri~
oraz maa ruchliwo powodoway, e stawaa si czsto upem niemieckich czogw.Szans obrony przed
wojskami  pancernymi  dawao  optymalne  wykorzystanie  warunkw  terenowych.   Walka  z niemieckimi
jednostkami piechoty  czsto koczya si zwycistwem Polakw  stosuj~cych zaskakuj~ce kontrataki na
bagnety.                                                                                            
Doskonalenie broni palnej powodowao systematyczny spadek znaczenia jednostek kawaleryjskich na polu
bitwy. W XX wieku obserwujemy zmian taktyki walki wojsk kawaleryjskich.  Od tej  pory  kawalerzysta
przemieszcza si konno, a walczy pieszo. W armii polskiej okresu II Rzeczypospolitej kawaleria nadal
posiada due znaczenie. W wojnie obronnej walczyo 11 samodzielnych brygad  kawalerii.  Jednostki te
byy w Wojsku Polskim  jedynymi  zwi~zkami  taktycznymi  mog~cymi  prowadzi  szybkie  dziaania  na
skrzydach i tyach nieprzyjaciela. Szczeglny sentyment Polakw  do  tego  rodzaju  broni  sprawi,
e kawaleria staa si w pewnym sensie broni~  elitarn~.  Mogli  si  o  tym  przekona  ci  spord
onierzy niemieckich, ktrym przyszo z ni~ walczy.                                               
  Na wyposaeniu kadej armii polowej znajdoway si samodzielne jednostki ckm. Oddziay te  przewi-
dywane byy przede wszystkim do obrony pozycji umocnionych.  Skaday  si  wedug  polskiego  etatu
z trzech kompanii ckm po 12 ckm w kadej oraz kompanii strzeleckiej.                                
  W jednostkach tych najczciej uywane byy  polskie  ckm  7,92 mm,  niemieckie  Maxim  wz.08 kal.
7,92 mm oraz francuskie  Hotchkiss wz. 1914 ;  wszystkie  przystosowane  do  ujednoliconej  amunicji
kal. 7,92 mm Mauser.                                                                                
  7 b.ckm z Armii "d" przeznaczony do obrony Gr Borowskich skutecznie wzmocni  polskie  pozycje
w tym rejonie.                                                                                      
  Przyjta w Wojsku Polskim w latach trzydziestych koncepcja "haubicyzacji" artylerii polegaj~ca  na
zastpowaniu armat haubicami nie zostaa doprowadzona w praktyce do koca. Spord trzech dywizjonw
kadego puku artylerii zdoano przezbroi w haubice tylko po jednym dywizjonie. Postulaty wikszego
nasycenia jednostek piechoty artyleri~  cik~ rwnie  nie  zosta  sfinalizowany.  Etat  dywizjonu
cikiego zosta z przyczyn finansowych zredukowany z 12 do 6 dzia cikich.  Wszelkie  niedostatki
techniczne oraz ilociowe polskiej artylerii rekompensowali swoj~ dzielnoci~  polscy  artylerzyci.
O odwadze i desperacji polskich artylerzystw wiadczy mog~ straty zadane 4 DPanc.pod  Mokr~  przez
dziaa 2 dak. W ci~gu jednego dnia Niemcy stracili bezpowrotnie kilkadziesi~t wozw bojowych.       
 Czogi rozpoznawcze TK-3 i TKS stanowiy pierwszy krok na drodze rozwoju polskich wojsk pancernych.
Konstrukcja tych  bezwieowych, uzbrojonych w 1 karabin  maszynowy  czogw  zostaa  opracowana  na
pocz~tku lat 30 na podstawie angielskiej tankietki firmy Carden Lloyd. W poowie  lat  trzydziestych
konstrukcja ta okazaa si by coraz bardziej przestarza~. Samodzielne kompanie czogw TK-3 i  TKS
wchodziy w skad kilkunastu dywizji piechoty jako oddziay  rozpoznawcze.  Czogi  tego  typu  byy
rwnie wykorzystywane w dywizjonach pancernych  brygad kawalerii.  Pomimo  przeznaczenia  do  celw
rozpoznawczych  dowdcy  polscy  czsto  uywali  tankietek  do  wspierania  kontratakw   oddziaw
piechoty.                                                                                           
 Na pocz~tku lat trzydziestych  Polska  zakupia  prawa  licencyjne do  budowy  angielskiego  czogu
Vickers E. Konstrukcja ta bardzo rozpowszechniona w Europie staa si  podstaw~ do  budowy  wasnego
czogu lekkiego.W 1934 roku powsta prototyp czogu 7TP.Zmieniono m.in uzbrojenie,i zesp napdowy,
stosuj~c,co byo ewenementem, silnik wysokoprny.Czog 7TP by najwartociowszym sprztem pancernym
w okresie Kampanii Wrzeniowej. Do wybuchu wojny w  wozy  tego  typu  zdoano  wyposay  tylko  dwa
bataliony czogw. Parametry taktyczno-techniczne 7TP sprawiay, e by on gronym przeciwnikiem dla
niemieckich wojsk  pancernych.  W  rejonie  operacyjnym  Armii  'Prusy' 4.IX  znajdoway si  obydwa
bataliony tych czogw, w sile ponad stu maszyn.                                                    
W Wojnie Obronnej polscy dowdcy armii bezporednio  dowodzili  wszystkimi  podporz~dkowanymi  sobie
jednostkami  taktycznymi.   Czsto  prowadzio  to  do  niewydolnoci  systemu  dowodzenia.  Czasami
improwizowano dowdztwa tzw. Grup Operacyjnych  stanowi~ce  poredni  szczebel  pomidzy  dowdztwem
armii, a dowdztwami na szczeblu taktycznym. Mankamentem  polskiego  systemu  dowodzenia  byo take
stosunkowo niewielkie wykorzystanie radiowych rodkw ~cznoci, na korzy  rodkw  telefonicznych
i kurierskich. Czstokro byo to przyczyn~ powstawania chaosu na linii frontu.                     
                                                                                                    
                                                                                                    
Koncepcja  uycia wojsk inynieryjno-saperskich Wehrmachtu bya cile zwi~zana z doktryn~ dziaania
jednostek pancernych. Zadania saperw w obszarze operacyjnym  podzieli  mona  na  dwie  zasadnicze
grupy. Do pierwszej z nich naleay wszelkie zadania budowlane i remontowe maj~ce na celu uatwienie
rozwinitym jednostkom  pancerno-motorowym  forsowania z  marszu  przeszkd  wodnych a  take  zapr
inynieryjnych stosowanych przez przeciwnika. Do drugiej grupy zada zliczy mona dziaania  maj~ce
na celu zabezpieczenie jednostek wasnych przed atakiem broni pancernej nieprzyjaciela.  Polega one
mogy na stawianiu pl miniowych oraz zapr inynieryjnych. Na efektywno tego typu oddziaw wpyw
mia te znaczny stopie ich mechanizacji i motoryzacji.                                            
Dowiadczenia okresu I wojny wiatowej i  dynamiczny  rozwj  wojsk  pancernych  spowodoway  zmian
koncepcji uycia piechoty na polu walki. Od tej pory piechota  wykonywa  miaa  zadania  pomocnicze
polegaj~ce na oczyszczaniu zdobytego terenu, zabezpieczaniu skrzyde  przed  atakiem  nieprzyjaciela
itd. Aby umoliwi piechocie wykonanie powierzonych zada, naleao waciwie wyposay j~ w  rodki
ogniowe (karabiny maszynowe MG34, modzierze kal.81mm, armaty lekkie kal.45mm i  cikie kal. 150mm,
oraz dziaa przeciwpancerne Pak 34 kal.37mm). Porwnuj~c wyposaenie niemieckich dywizji  piechoty z
ich odpowiednikami w innych krajach europejskich, widoczne jest  szczeglnie  due  nasycenie broni~
bezporedniego wsparcia i artyleri~.                                                                
Lata trzydzieste przyniosy zmian koncepcji uycia artylerii w wojsku niemieckim. Posiadane do  tej
pory na uzbrojeniu armaty rnych typw zast~pione zostay dwoma podstawowymi typami haubic polowych
kal.105mm i 149mm. Haubice nadaj~ce pociskowi lot stromotorowy byy w  stanie  skuteczniej  niszczy
nieprzyjacielskie linie umocnie polowych i staych. Dowdztwo niemieckie przywi~zywao du~ wag do
dziaa artylerii w przyszej wojnie. Dywizje piechoty Wehrmachtu zostay wsparte pukiem  artylerii
w skadzie trzech dywizjonw po 12 haubic  kal. 105 mm i  dywizjonu  12 haubic 149 mm.  Bezporednie
wsparcie piechoty zapewniay trzy pukowe kompanie dzia po 6 armat w  kadej.  Znaczna  motoryzacja
jednostek atrylerii dodatkowo powikszaa jej warto bojow~.                                       
Dowdztwo Wehrmachtu rozwijaj~c wasne  wojska pancerno-motorowe,  nie  lekcewayo  si  pancernych
potencjalnych przeciwnikw. Wynika st~d troska o naleyte wyposaenie wasnych  jednostek w  sprzt
przeciwpancerny. W dywizjach Wehrmachtu oddziay przeciwpancerne znajdoway si zarwno na  szczeblu
puku, jak i dywizji. Oddziay tego typu byy praktycznie w caoci zmotoryzowane. Dziki temu stay
si niezwykle mobilne i mogy by szybko przemieszczane na zagroone  odcinki  frontu.  We  wrzeniu
1939 roku Niemcy dysponowali bardzo dobrym dziakiem p-panc. kal.37mm. Ze wzgldu na  mae  wymiary,
niewielk~ mas i dobre parametry taktyczno-techniczne bya ona gronym narzdziem w walce z polskimi
czogami.                                                                                           
  Rozwj jednostek pancernych i zmotoryzowanych w armii niemieckiej  spowodowa  wytworzenie  nowego
typu  oddziaw  -  motocyklistw.  Ten  rodzej  formacji  wykorzystywany  by  w  okresie  Kampanii
Wrzeniowej w dywizjach pancernych.Motocykle z koszem uzbrojone w rczny karabin maszynowy stanowiy
bardzo ruchliwe orodki ogniowe.Pododdziay motocyklistw wchodziy rwnie w skad jednostek rozpo-
znawczych. Jedynie wiksze zgrupowanie tego rodzaju stanowiy bataliony motocyklistw znajduj~ce si
w skadzie brygady strzelcw motocyklowych w dywizjach pancernych.                                  
  Niezwyka ruchliwo oraz do dua sia  ognia  umoliwiay  tego  rodzaju  jednostkom  skuteczne
operowanie na tyach ugrupowa wojsk nieprzyjaciela.                                                
   Dowdztwo niemieckie przywi~zywao du~ wag do dobrego rozpoznania si przeciwnika. Aby sprosta
takim zadaniom, naleao  dostatecznie  zmotoryzowa  oddziay  rozpoznawcze i wyposay je w sprzt
pozwalaj~cy na forsowanie przeszkd wodnych. W zwi~zku z tym w skad oddziau rozpoznawczego  wszed
w zalenoci od wielkoci - szwadron, dywizjon lub puk samochodw pancernych SdKfz 221 i SdKfz 231,
pododdzia motocyklistw, zmotoryzowane pododdziay p-panc.,bro wsparcia oraz pododdzia pionierw.
W jednostach piechoty motoryzacja oddziau rozpoznawczego nie bya tak daleko posunita. Skada si
on ze szwadronu konnego, cyklistw, sekcji lekkich  samochodw  pancernych i  pododdziau  wsparcia.
Dziki do duej sile ognia oddziay te moge nawi~zywa walk nawet z przewaaj~cymi siami wroga.
Na pocz~tku lat 30 w Niemczech wzmogo si zainteresowanie nowym rodzajem broni; zastosowanym po raz
pierwszy w I Wojnie wiatowej - czogiem.Na podstawie brytyjskiej konstrukcji powsta czog Panzer I
uzbrojony w 2 kmy 7.9mm i posiadaj~cy pancerz 6-13mm,a take rodzina konstrukcji Panzer II uzbrojona
w dziako automatyczne 20mm i km 7.9mm. W 1932 roku,jak pisze Heinz Guderian w swoich wspomnieniach-
"nikt nie myla, e pewnego dnia trzeba bdzie z tym maym czogiem wiczebnym wyruszy do  walki z
przeciwnikiem". I rzeczywicie,we wrzeniu 1939 roku czogi Panzer I i II stanowiy ponad 50% stanw
niemieckich dywizji pancernych. Opnienia w dostawach zamwionych czogw lekkich i rednich spowo-
doway,e wycofywanie z linii tych czogw rozpoczo si dopiero po kampanii francuskiej 1940 roku.
Do koca sierpnia 1939 roku Niemcy dysponowali jedynie ok.300 penowartociowymi  czogami  cikimi
rodzimej produkcji  oraz  ok. 350  zdobycznymi  czogami  produkcji  czeskiej.  Wyposaenie  dywizji
pancernych stanowiy czogi Panzer I i II oraz nieliczne Panzer III i IV.  Czeskie  czogi  LT-35  i
38(t) zostay przekazane m.in dywizjom lekkim. Czog Panzer II uzbrojony by w  armatk p-panc. 37mm
i 3 kmy 7,9mm  oraz posiada do dobre opancerzenie.Czog przeamania Panzer IV uzbrojony w  armat
75mm by szybki i silnie opancerzony. Przestarzaa  armata o  krtkiej  lufie  sprawiaa  jednak  e
bardziej nadawa si do niszczenia umocnie ni do walki z czogami przeciwnika.  Panzer III w  1939
byy na wyposaeniu komp. dowodzenia, a Panzer IV stanowiy trzon kompanii czogw cikich.        
W armii niemieckiej obowi~zywa funkcjonalny, wieloszczeblowy schemat dowodzenia.  Podstawow~  samo-
dzieln~ jednostk~ taktyczn~ Wehrmachtu by korpus armijny skadaj~cy  si z 2-4  dywizji,  artylerii
korpunej, oddziaw saperw,  oddziau  rozpoznawczego,  rodkw  rozpoznania  lotniczego,  rodkw
~cznoci i sztabu. Korpus peni  samodzialne  zadania  taktyczne  a  jego  dowdztwo  koordynowao
dziaania poszczeglnych dywizji bez angaowania dowdztwa armii. Wszystkie szczeble dowodzenia byy
wszechstronnie wyposaone w rodki ~cznoci co znacznie uatwiao  koordynacj  dziaa  podlegych
jednostek. Armia w ktrej skad wchodzio 3-5 korpusw  i  jednostki  odwodowe  penia  samodzielne
dziaania operacyjno-strategiczne.                                                                  
                                                                                                    
                                                                                                    
