
       PISOWNIA WYRAZW Z "" i "Rz"
     -------------------------------

  Liter "" piszemy:

   1. gdy wystpuje wymiana "" - "g", np. pot""ny - pot"g"a, mo""emy - mo"g",
      n""ka - no"g"a, rozdro""e - dro"g"a, wa""y - wa"g"a, ul""y - ul"g"a;
   2. gdy wystpuje wymiana "" - "dz",np. pieni""ny - pieni"dz"e, mosi""ny -
      mosi"dz";
   3. gdy nastpuje wymiana "" - "h", np. dru""yna - dru"h", wata""ka - wata"h"a,
      Sapie""yna - Sapie"h"a;
   4. gdy nastpuje  wymiana "" - "z", np. ka"" - ka"z"a, zamro""enie - przy-
      mro"z"ek, gro"" - gro"z"a;
   5. gdy nastpuje wymiana "" - "",np. wo"" - wo"zi", zamro""enie - mro""ny,
      obra"" - obra"zi", obra""a - obra""liwy, g""enie si - g"zi" si;
   6. gdy nastpuje wymiana "" - "s", np. bli""ej - bli"s"ko, wy""ej - wy"s"oko;
   7. w przyrostkach, np. modzie"", grabie"", odzie"", sprzeda"";
   8. w partykule -""e, np.skd""e, ten""e, tak""e, chod""e, rb""e, miej""e,
      nie pacz""e, mw""e, biegnij""e, zaprowad""e, uspokj""e si;
*

 ()


  9.  po przedrostku zakoczonym spgosk  lub  samogosk, jeeli od
      litery "" zaczyna si rdzenna cz wyrazu, np.nad""erka, pod""ega,
      ob""arstwo, o""ywi si;
 10.  po literach "l","","r", np. "r"ysko, u"l"y, "l"ej, "l"y, ""e, dzie"r"awa;
 11.  w wyrazach zapoyczonych po literze "n", np. ara"n"owa, bra"n"a, re-
      wa"n", ora"n"ada;
 12.  w nastpujcych wyrazach rodzimych: g""eg""ka,pieg""a,m""awka, m""y
      oraz w formach od nich pochodnych;
 13.  w wielu wyrazach rodzimych  zawierajcych  historyczn  gosk  ""
      oraz w wielu wyrazach zapoyczonych, np.""al, ""ywy, ""ur, ""artowa,
      ""eni si, ""ty, ""yczenie, ""re, ""uraw, ""niwo, ""egluga,  ""akiet,
      ""yto, ""yletka, ""oreta,  ""ongler,  ""yrowa  itd. W  tym  zakresie
      wtpliwoci rozstrzyga sownik.
   W wyrazach typu "d"uma, "d"em, "dd"ysty, "d"entelmen, "d"oker  litera  ""
   jest czci dwuznaku "d", a nie liter oznaczajc samodzieln gosk.
*

  Poczenie literowe "rz" piszemy:

   1. gdy oznaczona przez nie goska wymienia si z "r", np.wzg"rz"e - g"r"a
      mo"rz"e - mo"r"ski, dwo"rz"ec - dwo"r"ski, pa"rz"ysty - pa"r"a, pie"rz"e - pi"r"o
      ku"rz"y - ku"r"a, sta"rz"ec - sta"r"y, bie"rz"e - b"r"a, ka"rz" - ka"r"a;
   2. po spgoskach: "p", "b", "t", "d", "k", "g", "ch", "j", "w",  np. "prz"ygoda, "prz"ez,
      "brz"oza, "brz"eg, "trz"y, "trz"eba, mis"trz", "trz"ewy, "drz"ewo, "krz"y, "krz"yk
      "grz"eje, "grz"ski, "chrz"an, "chrz"szcz, u"jrz"e, "wrz"os, "wrz"esie;
@wyjtkami w tym zakresie s:@
      a) wyrazy: "ksz"tat, "ksz"tatny, "ksz"taci, O"ksz"a, bu"ksz"pan,"psz"enica,
         "psz"ono, "psz"onak, "psz"czoa, "Psz"czyna, "Psz"onka, "ksz"yk (ptak), "g"e-
         "g"ka, "g"enie si, pie"g"a;
      b) formy stopnia wyszego  i  najwyszego przymiotnikw, utworzone
         przyrostkiem  "-szy"  lub  "-ejszy",  np. le"pszy", gru"bszy", gu"pszy",
         kr"tszy", so"dszy", pr"dszy", wi"kszy", zdro"wszy", najwi"kszy",  naj-
         ga"dszy", najpros"tszy", najcieple"jszy";
      c) partykua "-e", np. r"be", m"we", sk"de", zagra"be", wycigni"je";
      d) wyrazy, w ktrych litera "" wystpuje na pocztku rdzenia  po-
         czonego z przedrostkiem zakoczonym  na  spgosk, np. "od"y,
         "od"ywi, "od"aowa, "pod"era, "ob"era, "nad"erka;
*

  (rz)





   3. w przyrostkach  "-arz",  "-erz",  np.  druk"arz", gospod"arz", kamieni"arz",
      piek"arz", pis"arz", stol"arz", fasz"erz";
   4. w wielu wyrazach, w ktrych dzi nie zachodzi ju ywa wymiana "rz"-"r"
     ale w ktrych  "rz"  pochodzi z historycznego  "r", np. "rzuca", "rzeka",
     "rzadki", "orzech", "rzemie", "rzepa", "rzetelny", "rzeba", "rzekomy", "rzdzi".
     Na pochodzenie omawianej goski z historycznego "r" wskazuj inne jzy-
     ki sowiaskie, np. rosyjskie  formy  "rieka", "riepa", a nawet  niektre
     wyrazy rodzime.

*

      PISOWNIA WYRAZW Z "H" i "Ch"
     -------------------------------


      Zarwno w jzyku literackim,jak i w gwarach rdzennie polskich istnie-
      je jedna spgoska tynojzykowa szczelinowa, mianowicie bezdwiczne
      "ch". Gosk t oznaczamy w dwojaki sposb:  za pomoc pocze litero-
      wych "ch" oraz za pomoc litery "h". Obok  "chata", "chowa", "chwali" piszemy
      "herbata", "hodowla", "hardy", cho w obu wypadkach w caej Polsce wymawia-
      my t gosk jednakowo. Jedynie  w  wymowie  Polakw  pochodzcych  z
      dawnych Kresw Wschodnich oraz Polakw  mieszkajcych  na  pograniczu
      polsko-sowackim,  polsko-ukraiskim  i  polsko-biaoruskim  istnieje
      rozrnianie "ch" i "h". Jest to niewtpliwie rezultat wpyww obcych.
      Rozrnianie "ch" i "h" na obszarze rdzennie polskim nie miao nigdy miej-
      sca rwnie w przeszoci. Jest ono wynikiem zapoycze zewntrznych,
      ktre dostay si do jzyka polskiego nie za porednictwem mowy ywej
      lecz za porednictwem pisma. Przyjty przez nas z aciny  dwuznak  "ch"
      wystpuje  zarwno  w  wyrazach  pochodzenia rodzimego, jak i obcego,
      natomiast litera "h" wystpuje jedynie  w  wyrazach pochodzenia obcego.

*

(ch i h)


      Innymi sowy w wyrazach rodzimych spgosk tylnojzykow szczelino-
      w oznaczamy za pomoc dwuznaku "ch", np. "chory", "chlusta", "chcie", "cho-
      dzi", "chwali", "chowa"; natomiast w wyrazach zapoyczonych - za pomoc
      dwuznaku "ch" lub litery "h", np. "echo", "chr", "charakter", "chronologia", "ho-
      nor", "hipika", "historia", "handel", "herbata", "haba", "hardy". Jest to  uzale-
      nione nie od naszej wymowy, lecz od pisowni tych wyrazw w jzyku, z
      ktrego zostay zapoyczone (np. ac."honor", niem."Handel", czes."hanba").
      Uycie liter "ch" lub "h" nie moe wic by dzi oparte ani  na  wymowie,
      ani te na poczuciu rodzimego  lub  obcego pochodzenia wyrazu. Jedyn
      wskazwk jest poczucie obocznoci morfologicznej.Tak wic "ch" piszemy
      wtedy, gdy goska oznaczona przez ten dwuznak wymienia si  w  pokre-
      wnych wyrazach lub formach wyrazowych z "sz", np. su"ch" - sy"sz",du"ch" -
      du"sz"a, mu"ch"a - mu"sz"ka, su"ch"y - su"sz"; natomiast liter "h" piszemy, gdy
      oznaczana przez ni goska wymienia si z "g","","z" lub "dz", np. wa"h"a si
      - wa"g"a, dru"h" - dru""yna, ba"h"y - ba"z"en, wata"h"a - wata"dz"e.

*

      PISOWNIA  WYRAZW Z "" i "U"
     -------------------------------


      Pisownia wyrazw  przez "" lub "u" nie zaley od wymowy, gdy w mowie w
      jzyku literackim obu tym literom odpowiada dzi ten sam dwik.Dzi-
      siejsza wic oboczno literowa: "-u" nie ma uzasadnienia fonetyczne-
      go, lecz czysto historyczne, tzn. pochodzi std, e  "u"  oznaczone  w
      pimie przez "" wystpuje w miejscu dawnego "o".

Pisownia wyrazw z "".

   1. W wyrazie piszemy "", jeeli w innych formach tego wyrazu lub w wy-
      razach pokrewnych "" wymienia si na "o" lub "e", np. s""l - s"o"li, d"" -
      d"o"u, tych zb"" - te zb"o"a, pi""ro - pi"e"rze, sz""sty - sz"e".
      Formy typu: "stj", nie "bj" si, "uspokj" si pisze si przez  ""  ze
      wzgldu na formy: "stoj", nie "boj" si, "uspokoj" si;

*

()

   2. stale pisze si "" w zakoczeniach:
     a) "-w" (jako zakoczenie nazw miejscowych), np. Krak"w", Gog"w",
        Namys"w", Piotrk"w";
     b) "-w" (jako kocwce dopen. l.mn.), np. chopc"w", dom"w";
     c) "-wna", np. Matusiak"wna", Koaczk"wna", Bednarz"wna";
     d) "-wka", np. poczt"wka", plac"wka", mas"wka", ar"wka";
        tak te pisze si: "podkwka" (zdrobnienie od "podkowa");
   3. na pocztku wyrazw  ""  spotyka si tylko wyjtkowo, mianowicie w
      wyrazach:  "smy", "semka", "w", "wczesny", "wdzie" (obok  "owdzie"), "cz"
      (obok "oczu"), "d" (dopen. l.mn. od "oda"), "s" (obok "os"). Poza tym na
      pocztku wyrazw piszemy "u";
   4. na kocu wyrazw "" nie wystpuje;
   5. w niektrych wyrazach pisze si "" mimo braku wymiany na "o", "e", np.
      "mzg", "gra", "chr". Jest to pisownia tradycyjna,zachowana z dawnych
      czasw, a opierajca si na wczesnej wymowie tych wyrazw; w wy-
      razach tych mianowicie  wystpowao  pierwotnie  "o",  ktre ulego
      nastpnie pochyleniu przechodzc z czasem w "".

*


    Pisownia wyrazw z "u".


      W wyrazach,w ktrych goski "u" nie oznaczamy w pimie przez "", piszemy
      j przez "u" i jest to pisownia normalna.
      W szczeglnoci piszemy liter "u" w zdrabniajcych lub spieszczajcych
      zakoczeniach:
       1. "-uchny", "-uni", "-usi", "-utki", np.biel"uchny", tyci"uni", mal"usi", cal"utki";
       2. "-uchna", np. cr"uchna", mat"uchna", ciot"uchna";
       3. "-ulo", "-ulek", "-ula", "-ulka", np. dziad"ulo", ojcz"ulek", mat"ula", bab"ulka";
       4. "-unio", "-unia", np. dziad"unio", Kazi"unio", bab"unia";
       5. "-uszek", "-uszka", "-uszko", np. dzban"uszek", kacz"uszka", serd"uszko";
       6. "-u", "-usia", np. tat"u", Fran"u", mam"usia", Han"usia";
      oraz w zgrubiajcych albo majcych odcie  pogardy  lub  lekcewaenia
      zakoczeniach:
          "-uch", "-ucha", np. piec"uch", leni"uch", past"uch", kost"ucha";
          "-ulec", np. bud"ulec", ham"ulec".

*

(u)

   Ponadto naley pamita, e przez "u" pisze si midzy innymi wyrazy:
      "kurtyna", "legumina", "tumacz", "tumaczy", "tumok", "bruzda", "duto",
      "Jakub", "ku", "puka", "pru", "uraw" (i pokrewne, np. "brudzi", "dutko").
   Mimo wymiany "u" na "o" pisze si liter "u" w zakoczeniach:
      "-unek", np. rys"unek", rach"unek", rat"unek", ad"unek", stos"unek";
      "-uj", "-ujesz...",np. rys"uj", rach"uj", kier"uj", noc"uj", prac"uj", prze-
      pi"uj", a"uj", rat"ujemy", pak"uj", sprb"uj", got"ujcie", mal"ujcy" -  mimo
      e jest: rys"o"wa, rat"o"wa, rach"o"wa, kier"o"wa, prac"o"wa itd.

      Rwnie przez "u" pisze si wyrazy: "ku", "snu", "psu" pomimo wymiany na "o"
      w wyrazach: k"o"wal, osn"o"wa, dawne ps"o"wa.
      W przytoczonych tu typach wyrazw i form nie stosujemy pisowni  przez
      "", gdy zachodzca  tu  wymiana samogosek  nie  powstaa  w  okresie
      pimiennym jzyka polskiego,lecz istniaa ju w czasach przedhistory-
      cznych, w okresie przedpimiennym,tak e ortografia polska samogosk
      "u" ju w tych wyrazach zastaa.	

*





 @UWAGA:@


            Pisze si  "zasuwka", "skuwka", "odkuwka", "okuwka", "zakuwka", gdy
            w tych wyrazach "u" nie naley do przyrostka,lecz do rdzenia
            ("sun", "usuwa","zasuwa","ku","skuwa","odkuwa","okuwa","zakuwa").
            Tu te naley wyraz "podkuwka",oznaczajcy dolne okucie sa,
            a pochodzcy od czasownika "podkuwa".

*

      PISOWNIA CZNA I ROZDZIELNA
     ------------------------------


      "Oglna zasada" pisowni polskiej gosi,e "kady wyraz pisze si osobno".
      Zasady szczegowe jednak nakazuj zgodnie z tradycj czne  pisanie
      rnych pocze wyrazowych.

      cznie pisze si:

   1. zronite wyraenia,jak: "dobranoc", "mysikrlik", "rzeczpospolita", "ma-
      minsynek", "widzimisi"; "Biaystok", "Krasnystaw", "Wielkanoc"; "czcigodny",
      "karygodny", "wiarygodny", "rwnouprawniony", "zdalaczynny" itp.;
   2. czony "wier" i "p", jeli nie s zwykymi liczebnikami uamkowymi
      (tak jest np. w wyraeniu "wier" litra, "p" kopy), np. "wiernuta",
      "pbuty", "petat"; te: "ptonowy", "petatowy", "pfinaowy" itp.

*

(cznie)

   3. zoone dwuczonowe przymiotniki, w ktrych pierwszy czon ucila
      czon drugi, np. "bladorowy", "ciemnoniebieski" itp.
   4. przedrostki bez wzgldu na to, czy s z pochodzenia przyimkami,czy
      nie,np. "bez"wartociowy, "midzy"ludzki, "na"ziemny, "nad"liczbowy, "do"ce-
      lowy, "po"rewizyjny, "przeciw"poarowy, "przy"zakadowy, "przed"szkolny;
      ta zasada dotyczy te przedrostkw pochodzenia obcego, jak: "anty-",
      "arcy-", "super-", "ultra-", "wice-",np. "anty"bodziec, "arcy"le, "wice"prezes;
   5. zronite wyraenia przyimkowe,takie jak:"dlaczego", "dlatego","dokoa",
      "dookoa", "donikd", "dopki", "dopty", "doprawdy", "nadal", "nadzwyczaj" (wy-
      jtkowo),"nadto", "naprzeciwko", "naprzd!" (ale:"na przd" czego), "naraz"
      (nagle), "nareszcie", "nieomal", "niespena", "omal", "pojutrze",  "pokrtce",
      "pomau", "poniewczasie", "porodku", "potem" (pniej), "powoli",  "wwczas",
      "przedwczoraj", "wbrew", "wcale", "wniwecz", "wpaw", "wprawdzie","wraz","wzdu",
      "wzwy", "zanadto", "zaraz", "zarazem", "zawczasu", "zazwyczaj", "zgoa", "zrazu",
      "znienacka";

*

(cznie)

   6. przyimki zoone z samych przyimkw,jak np. "ponad", "popod", "poprzez",
      "spomidzy", "spod", "sponad", "spoza", "sprzed", "znad", "zza";
   7. kocowe czstki wyrazw: "-e", "-li", "-ind", "-kolwiek", "-kro", np.:
      cho"e", ten"e", czy"li", skd"ind", kto"kolwiek", sto"kro";
   8. kocwki osobowe "-em", "-e", "-emy","-ecie" bez wzgldu na to,po jakim
      wyrazie wystpuj, np. by"em", gdzi"em" by, wczenie"my"  wstali itp;
   9. czstk "-by", a take "-bym", "-by","-bymy","-bycie" z osobowymi formami
      czasownikw oraz ze spjnikami  i  partykuami, np. by"by", jeli"by"

@UWAGA:@   po nieosobowych formach czasownika, zaimka, i innych czciach
         mowy czstki "-bym", "-by", "-by..." pisze si rozdzielnie;

  10. przeczenie "nie" z rzeczownikami, przymiotnikami w stopniu  rwnym i
      przyswkami w stopniu rwnym utworzonymi od przymiotnikw  oraz z
      imiesowami odmiennymi, jeli wystpuj w znaczeniu przymiotnikw,
      np. "nie"wykonalne, "nie"dobry, "nie"le, "nie"oceniony (niezwykle cenny).

*


  Rozdzielnie piszemy m.in:


   1. liczebniki typu "dwadziecia jeden", "sto dwudziesty pierwszy";
   2. wyraenia, ktrych pierwszy czon jest przyswkiem, a drugi przy-
      miotnikiem lub imiesowem przymiotnikowym, np. "czysto polski", "lek-
      ko strawny", "atwo zrozumiay", "cile tajny", "daleko idcy","nowo zbu-
      dowany", "wieo malowany" (ale: "jednobrzmicy" oraz wyjtkowo: "rwno-
      brzmicy", "rwnouprawniony" itp.);
   3. wikszo pocze zaimkw z innymi wyrazami,np."co dzie","co gorsza"
      "czym prdzej","tym bardziej","tym lepiej"; piszemy jednak cznie:"tote"
      (wic), "tymczasem";
   4. czstki "by", "bym", "by", "bymy", "bycie" po nieosobowych formach czaso-
      wnika i wszystkich innych czciach mowy prcz  spjnikw i party-
      ku,np. Zawoa "by" go trzeba, Mona "by" przyj, Skd "by" to wzi ?
   5. zaimki zoone: "ten sam", "tego samego", "taki sam", "tym samym" itp.;
   6. poczenia z "jak" typu "jak najwikszy", "jak najwicej";

*

(rozdzielnie)


   7. wikszo pocze przyimkw z rzeczownikami, przymiotnikami,przy-
      swkami, liczebnikami i zaimkami,np. "bez maa", "bez reszty","do sie-
      go roku", "do niedawna", "do widzenia", "mimo woli", "na co dzie","na skos",
      "na pewno", "na jaw", "na przeaj", "na przemian", "na wznak", "poza tym",  "po
      czym", "w koo" (w kko), "w przd" (do przodu), "z kolei","z dawna" itp.;
   8. przeczenie "nie" przed czasownikami (np. "nie" kocha,  "nie" pracowa),
      przed wyrazami  "brak", "mona", "trzeba", "wiadomo", "warto", "wolno",  przed
      liczebnikami (wyjtkowo: "niejeden" w znaczeniu  "wielu"), przed przy-
      swkami, ktre nie pochodz od przymiotnika, np. "nie zawsze",  "nie
      tylko" (wyjtkowo cznie: "nieraz", "niebawem", "niezbyt"), przed  przy-
      miotnikami (i odprzymiotnikowymi przyswkami) w stopniu wyszym i
      najwyszym, np. "nie wikszy", "nie wicej", przed zaimkami,np."nie on",
      "nie twj", "nie kady", "nie tdy" (wyjtkowo: "niektre","niejaki","nieco"),
      przed partykuami, np. "nie lada", "nie byle", oraz  przed  uytymi  w
      roli czasownikw rzeczownikami "wstyd", "al", "szkoda", "strach", "sposb";

*

(rozdzielnie)


   9. rozdzielnie pisze si "nie" take wwczas, gdy nastpujcy  po  nim
      wyraz ma by przeciwstawiony innemu wyrazowi, np.  "Nie adna", ale
      pikna.


 @UWAGA:@

       Zasady pisowni cznej i rozdzielnej maj wiele wyjtkw
       i dlatego w razie wtpliwoci zawsze lepiej  zajrze  do
       sownika.

*

      UYCIE WIELKICH LITER
     -----------------------


      Wielk liter piszemy:

   1. pierwszy wyraz kadego tekstu oraz po kropce koczcej  zdanie, a
      take po dwukropku, jeli nastpuje po  nim  przytoczenie czyich
      sw albo dusza wypowied;
   2. imiona, nazwiska, przydomki, przezwiska i pseudonimy ludzi, bogw
      duchw, i zwierzt (uwaga: w przydomkach skadajcych si z przy-
      imka i rzeczownika wielk liter pisze si tylko rzeczownik, np.:
      "Jan" bez "Ziemi");
   3. nazwy mieszkacw czci wiata, planet, krajw i prowincji  (ale
      nie miast i ich dzielnic!), np.: "Europejczyk", "Marsjanin", "Francuz",
      "Mazur", oraz nazwy czonkw narodw, ras i szczepw, np.:  "Murzyn",
      "Apacz", "uyczanin";

*

(wielka litera)

   4. nazwy wit, np.: "Wielkanoc", "Dzie Hutnika";
   5. wszystkie wyrazy w tytuach czasopism, np.: "Gazeta Wyborcza",jeeli
      te tytuy dadz si odmienia przez przypadki (w przeciwnym razie-
      zdarza si to rzadko - wielk liter piszemy tylko pierwszy wyraz,
      np.: "Tak i nie");
   6. pierwszy wyraz w tytuach ksiek, artykuw, wierszy, deklaracji,
      statutw, rozporzdze itp.,  np.:  "Noce" i dnie,  "Oda" do modoci,
      "Kodeks" pracy, "Karta" grnika, "Regulamin" organizacyjny;
   7. wszystkie wyrazy w nazwach wasnych pastw, instytucji,organizacji
      i przedsibiorstw, np.: "Rzeczpospolita Polska", "Uniwersytet Jagiel-
      loski", "Zakady  Przemysu  Tytoniowego" (uwaga: skrt  "im."  wyrazu
      "imienia" pisze si ma liter, np.: Osiedle "im." M.Kopernika);
      wyrazy typu: "hotel","kawiarnia","kino" poprzedzajce nazw wasn pisze
      si ma liter (np.:"hotel" Forum), chyba e wchodz cile w skad
      samej nazwy, np.: "Hotel Polski", "Drukarnia Prasowa";

*

(wielka litera)

   8. wszystkie wyrazy w nazwach  geograficznych, takich jak "Nowy Targ",
      "Jezioro Ronowskie", "Wyyna Maopolska", tylko w nazwach dwuczono-
      wych typu: "morze" Batyk,"jezioro" niadrwy,"kana" La Manche pierwszy
      wyraz (w podanych przykadach: "morze", "jezioro", "kana")  pisze  si
      ma liter, jeli mona go opuci, a sama nazwa jest rzeczowni-
      kiem w mianowniku; w innych razach,tzn.kiedy sama nazwa jest rze-
      czownikiem w dopeniaczu (np."Gra Kociuszki") lub przymiotnikiem,
      take ten pierwszy wyraz piszemy wielk liter, np.:"Kana Sueski",
      "Pwysep Bakaski"; zgodnie z t zasad pisze si:  "morze" Batyk,
      ale: "Morze" Batyckie;
   9. wszystkie wyrazy w nazwach dzielnic miejskich, ulic, placw, par-
      kw i budowli z wyjtkiem wprowadzajcych  sam nazw wyrazw ta-
      kich jak "ulica", "plac", "aleja", "ogrd", "park", "paac", "koci", "kaplica"
      itp., ktre pisze si ma liter, np.: "ulica" Szewska; jeeli je-
      dnak rzeczownik taki wchodzi cile w skad nazwy  pisze  si  go
      wielk liter, np.: "Paac" Kultury i Nauki, "Ogrd" Saski;
*

(wielka litera)


  10. wszystkie wyrazy w nazwach orderw i odznacze, np.  "Zoty Krzy
      Zasugi";
  11. nazwy caoci geograficzno-kulturalnych,np.:"Zachd","Daleki Wschd"
  12. przymiotniki utworzone od nazw wasnych odpowiadajce na pytanie
      "czyj" a zakoczone na "-owy", "-yn", "-owski", np.:"Zosina" crka, "Szope-
      nowski" mazurek;
  13. wyrazy oznaczajce osoby,wypadki dziejowe lub rne inne pojcia
      jeeli chcemy - na przykad w licie lub artykule - wyrazi nasz
      szacunek lub mio do nich;
  14. nazwy marek i typw wyrobw przemysowych, np.papierosy "Silesia",
      samochd marki "Fiat" (jeeli jednak takiej nazwy uywamy jako na-
      zwy pospolitej oznaczajcej konkretny przedmiot, piszemy j ma
      liter, np.: jedzi "fiatem").

*

(maa litera)


      Ma liter piszemy wszystkie inne wyrazy,a w szczegnoci (ograni-
      czymy si tu do podania  najwaniejszych  wypadkw  mogcych  budzi
      wtpliwoci):
   1. nazwy mieszkacw miast, wsi,osiedli,dzielnic miejskich itp.,np.:
      "warszawiak", "gdaszczanin";
   2. nazwy ludzi od przynalenoci do zwizkw politycznych, ideologi-
      cznych, religijnych itp., np.: "demokrata", "katolik", "jezuita";
   3. nazwy stanowisk i tytuw, np.: "dyrektor", "prezes", "profesor";
   4. nazwy onierzy od rodzajw broni, np.: "czogista";
   5. nazwy okrgw administracyjnych, np.:"wojewdztwo gdaskie", "powiat
      nowotarski", "ziemia dobrzyska";
   6. nazwy dni tygodnia, miesicy i okresw kalendarzowych, np.:"wtorek"
      "luty", "kwarta";
   7. nazwy wypadkw dziejowych, np.: "konfederacja poczdamska";
   8. nazwy naboestw, obrzdw, tacw,np.:"nieszpory", "doynki", "tango";
*

(maa litera)





   9. nazwy rnych wytworw przemysowych, np.: "radomskie" (papierosy),
      "warszawa" (samochd), "tokaj", "neptun" (telewizor); wielk liter pi-
      sze si nazwy marek i typw wyrobw przemysowych;  piszemy wic:
      pali "radomskie", ale pali papierosy "Radomskie";
  10. przymiotniki utworzone od nazw wasnych, odpowiadajce na pytanie
      jaki? np.: wiek "balzakowski", ogrdek "jordanowski".

*

      DZIELENIE WYRAZW
     -------------------


      Obowizuj nastpujce zasady:

   1. Nie dzieli  si  wyrazw jednozgoskowych (np.: "wstrt"), pocze
      liter "ch", "cz", "sz", "dz", "d", "d", "rz", jeeli oznaczaj jedn  gosk,
      pocze "litera" dla spgoski + litera "i" + "litera" dla samogoski
      (chodzi o poczenia typu "mia-", "pio-" itp.) oraz dwugosek "au", "eu",
      jeeli si je wymawia jako jedn zgosk.
   2. Spgoska midzy samogoskami naley do nastpnej czci wyrazu,
      np.: "nie-bo-rak".
   3. Dwie ssiadujce ze sob jednakowe spgoski musz by  rozdzie-
      lone, np.: "pan-na". Wyjtkowo, przestrzegajc  zasady  omwionej w
      punkcie 5, dzielimy: "wy-ssa", "za-ssa" i pokrewne.

*

(dzielenie wyrazw)



   4. Grup liter  oznaczajcych  spgoski  mona  dzieli  dowolnie,
      byleby cho jedna z nich  znalaza  si  w  drugiej, przenoszonej
      czci wyrazu;mona wic dzieli: "i-skra", "is-kra", "isk-ra", ale nie
      @iskr-a@.
   5. Od wyranie odczuwalnego przedrostka (dotyczy to przede wszystkim
      wyrazw rodzimych) nie odrywa si ostatniej litery  ani  si  nie
      dodaje do niego litery od nastpujcej po nim czci wyrazu;tzn.,
      e miejsce dzielenia powinno wypa midzy  przedrostkiem  a  na-
      stpn czci wyrazu; dzielimy wic: "przed-stawi",  "po-prawi", a
      nie @prze-dstawi, przeds-tawi, pop-rawi@.
   6. Zoone wyrazy rodzime dzieli si w miejscu zoenia, a wic np.:
      "noc-leg", a nie @no-cleg@.


*


      SKRACANIE WYRAZW
     -------------------




      Skrty nazw wasnych (tzw. skrtowce) piszemy wielkimi literami bez
      kropek,  np.: "PGR" (Pastwowe  Gospodarstwo  Rolne),  "RPA" (Republika
      Poudniowej Afryki). Jeeli jeden z wyrazw skracanej nazwy zaczyna
      od dwuznaku "sz", "cz", "dz", "rz", opuszczamy w skrcie drug liter  tego
      dwuznaku i piszemy np.: "PCK" (Polski Czerwony Krzy) a nie @PCzK@; wy-
      jtkowo uywa si skrtu "DzU" (Dziennik Ustaw) oraz zawsze uywa si
      caego dwuznaku ch, np.:"BCh" (Bataliony Chopskie).Wchodzce w skad
      skrtu przyimki i spjniki pisze si maymi literami, np.:  "ZBoWiD"
      (Zwizek Bojownikw o Wolno i Demokracj).
      Odmieniajc skrtowce przez przypadki, dodajemy  kocwk  odpowie-
      dniego przypadku poprzedzon cznikiem, np.: "PGR-u", o "PGR-ze".
*

(skracanie wyrazw)




      Skrty wyrazw pospolitych pisze si maymi literami, tzn.tak samo
      jak te wyrazy w postaci nie skrconej, np.: "ob." (obywatel),  "prof."
      (profesor).Po takich skrtach stawia si kropk, chyba e ostatnia
      litera skrtu jest jednoczenie ostatni liter skracanego wyrazu;
      stawiamy wic kropk  po  skrtach takich jak: "p." (pan), "tow." (to-
      warzysz),"por."(porucznik) itp.,opuszczamy za j po skrtach takich
      jak: "dr" (doktor), "mgr" (magister), "nr" (numer). Nie stawia  si  te
      kropek po skrtach nazw terminw matematyczno-fizycznych,jednostek
      miar i wag oraz jednostek monetarnych;naley wic pisa: "m" (metr),
      "log" (logarytm), "z" (zoty), "gr" (grosz), "s" (sekunda) oraz  "min" (mi-
      nuta), cho ten otatni skrt zgodnie  ze  zwyczajem sankcjonowanym
      przez  niektre sowniki pisze  si  rwnie z kropk. Tradycyjnie
      stawia si kropk take po skrtach "godz." (godzina) i "r." (rok).
*

(skracanie wyrazw)





      Liczebniki gwne zapisujemy cyframi arabskimi bez kropek (np."5" kg
      jabek). Liczebniki  porzdkowe  zapisujemy albo cyframi rzymskimi
      bez kropek (np.: "XXX" rocznica), albo cyframi  arabskimi z kropkami
      (np. 30. rocznica). Nie stawia  si  kropki  po  cyfrach arabskich
      podajcych dzie  miesica, rok  i  godzin, np.:  Stao si to "13"
      grudnia "1953 r. o godzinie "8" rano."
*


      UYCIE ZNAKW PISARSKICH
     --------------------------


    Kropka

      Uywa si jej jako znaku koca zdania,jako rwnowanika lub caego
      tekstu. Ponadto stawia si kropk jako znak skrcenia  wyrazu  lub
      wyraenia oraz po cyfrach oznaczajcych liczebniki porzdkowe.
      @Nie stawia si kropki@ po tytuach rozpoczynajcych artykuy, poda-
      nia i wszelkie dokumenty, po wielkich literach skrtowca (np. "RP"),
      po skrtach nazw jednostek miar i wag,po skrtach,ktrych ostatnia
      litera jest oststni liter skracanego wyrazu (np. "dr") oraz po cy-
      frach oznaczajcych lata, dni  miesica i godziny. W  zapisie  dat
      kropka suy do oddzielenia od siebie  liczb  oznaczajcych dzie,
      miesic i rok, jeli wszystkie s zapisane cyframi  arabskimi, np.
      tradycyjne "13.12.1953" i znormalizowane urzdowe "1953.13.12"; kropka
      jest zbdna, jeli si miesic oznacza cyframi rzymskimi, np. "8 V".
*





 @UWAGA:@



         Midzynarodowa norma zapisu dat (np. "1985.12.08") nie dotyczy
         ycia prywatnego; tu lepiej uywa tradycyjnego zapisu:
                    "8 grudnia 1985 r. (8.12.1985 r.)".
*


    Przecinek
   -----------

    Rozdziela si przecinkiem:

      1. wsprzdne zdania i rwnowaniki zda, wchodzce  w  skad je-
      dnego zdania zoonego,jeeli nie s poczone spjnikami:"i", "oraz",
      "lub", "albo", "bd", "czy", "ani"; np.:  "Obiecywa duo, tymczasem nic nie
      zrobi";
      2. zdania podrzdne(lub ich rwnowaniki)od nadrzdnych bez wzgl-
      du na ich kolejno w ramach  zdania  zoonego, np.: "Kady, gdzie
      chce wchodzi, tam wchodzi";
      3. nie poczone spjnikiem, ssiadujce ze sob jednorodne czci
      zdania (podmioty, orzeczniki, dopenienia, przydawki, okoliczniki)
      np.: "Podobne pisma wysa do dyrektora, Rady Zakadowej i Zwizkw
      Zawodowych";
*

(przecinek)




      4. czci zdania poczone spjnikami i wyraeniami:"ale, a jednak,
      a nawet, a przecie, a take, a tymczasem, a wic, a zatem, czyli,
      lecz, wobec tego, wskutek tego" itp., np.:   "By zdolny, ale leniwy";
      "Moe si to wydawa dziwne, a nawet gupie";
      5. przydawk stojc po wyrazie, do ktrego  si  odnosi, a bdc
      jego dodatkowym, ubocznym okreleniem, np.: "Na drodze sta niebie-
      ski autobus, wypeniony do statniego miejsca";
      6. wyrazy i wyraenia powtrzone, np.: "Prdzej, prdzej-przynagla
      go".

*

(przecinek)


   Ujmuje si w przecinki:


      1. wyrazy i wyraenia  wtrcone, takie  jak: "krtko mwic, jednym
      sowem, przypumy, by moe, istotnie, niestety,oczywicie,odwro-
      tnie, przeciwnie" itp.;
      2. wykrzykniki (np.: "och, ach") i woacze np.:  "Tego  wam, koledzy,
      nie zapomn";
      3. wyraenia zaczynajce si od jako,ktre si dadz zastpi zda-
      niami rozpoczynajcymi  si  od "poniewa...", np.: "Nowak, jako naj-
      silniejszy, cieszy si najwikszym szacunkiem."
*

(przecinek)

   Stawiamy te przecinek:

      1. przed powtarzajcymi si spjnikami  "albo, bd, czy, lub, ani,
      i, ni", jeeli w ramach jednego zdania zoonego wprowadzaj nast-
      pujce po sobie zdania skadowe lub w ramach jednego  zdania poje-
      dynczego wprowadzaj nastpujce po sobie jego czony;  stawia si
      wwczas przecinek przed drugim,a take ewentualnym trzecim i czwar-
      tym spjnikiem, np.: "Albi ja si myl, albo oni si pomylili";  "Nie
      byo ani cegie, ani wapna";
      2. przed spjnikiem "a" rozpoczynajcym zdanie skadowe w ramach zda-
      nia zoonego, np.: "Woalimy go, a on si nie zatrzyma";
      3. przed wyrazami "jak, jakby, niby,ni" wprowadzajcymi porwnania
      wtrcone lub majce  form  zda (albo  rwnowanikw  zda), np.:
      "Biegnie, jakby go kto goni";
      4. przed wyraeniami "i to, albo raczej, albo lepiej" itp. czcymi
      zdania i ich czci, np.: "Zaraz do mnie napisz,albo lepiej zatele-
      fonuj";
*

(przecinek)




      5. przed wyraenami "chyba, ewentualnie, na przykad, nawet, raczej,
      przynajmniej, zwaszcza, to jest, to znaczy", ale tylko jeli  wpro-
      wadzaj jaki szczeg oglnie zapowiedziany  w  poprzedniej czci
      zdania, np.: "Nie mam czasu dla nikogo, nawet dla ciebie."

      Ponadto @wolno uy@ przecinka:

      1. aby oddzieli od reszty zdania  dugi, wielowyrazowy  okolicznik
      (np.:"Mimo nie sprzyjajcych warunkw atmosferycznych i oglnego wy-
      czerpania, przybyli na czas");
      2. zawsze, jeli jego brak mgby spowodowa dwuznaczno.

*

(przecinek)

      @Nie rozdziela si@ przecinkiem:

      1. wyrae  "zwaszcza e, chyba e, mimo e, podczas gdy, tylko e";
      przecinek stawia si @przed nimi@, np.: "Poszed do pracy, mimo e by
      chory";
      2. dwu  spjnikw lub spjnika i zaimka, ktre  ssiaduj  ze  sob
      wskutek wbudowania jednego zdania w drugie, np.:"Da sowo, e kiedy
      zechcemy, wrci"; rozpoczynajcych zdanie  podrzdne  wyrae  typu:
      "tak aby, tak e, dopiero gdy, z chwil gdy, tam gdzie, tak samo jak"
      itp., jeeli ich pierwsze czony nie nale wyranie do zdania nad-
      rzdnego, np.: "Wrci wczeniej, tak e wszystkich zasta" (ale: @Po-
      wiedzia tak, e wszyscy zrozumieli@);
      3. utartych zwrotw typu: "nie wiadomo gdzie, Bg wie dlaczego";
      4. imiesoww na "-c" i "-szy", jeli nie maj wasnych okrele, np.:
      "Mwi szybko jkajc si."
*

(przecinek)








      @Nie stawia si przecinka@ przed spjnikami  "albo, ani, bd, czy, i,
      lub, oraz", chyba e si powtarzaj, wprowadzajc nastpujce po so-
      bie zdania lub wyraenia (o czym bya mowa wczeniej).
*



    rednik
   ---------





      Jwst znakiem podziau @rwnorzdnych@  czonw  tekstu  sabszym  ni
      kropka, ale silniejszym ni przecinek.  Uywa si go m. in. w wyli-
      czaniu wielu elementw, wrd  ktrych chce si zaznaczy odrbno
      poszczeglnych grup;dlatego czsto uywano go w poprzednim rozdzia-
      le o przecinku.

*


    Dwukropek
   -----------



      Zapowiada przytoczenie czyich sw,  wyliczenie  lub  wyjanienie.
      Np.: "Wybieg z domu i zawoa: Ratunku!  Mamy cztery strony wiata:
      wschd, zachd, pnoc, poudnie. Czuem si le: bolaa mnie gowa
      z niewyspania."


     @Uwaga:@

          po dwukropku zaczynamy pisa wielk liter, jeli  s  to
          przytaczane sowa czyje lub jeli jest to tekst duszy.

*


    Pauza
   -------


      Uywa jej si w celu:


      1. uwydatnienia wyrazw lub wyrae podsumowujcych lub uoglniaj-
      cych tre poprzedniej czci zdania bd  te  majcych zaskakiwa
      czytelnika;
      2. oddzielenia tekstu autorskiego od mowy przytoczonej, np.:
      "Dugo - powiedzia - o tym mylaem";
      3. zaznaczenia, e dany czon zdania jest wtrcony, np.:
      "Bya wtedy - o ile dobrze pamitam - w niebieskiej sukience";
      4. zastpienia ni opuszczonego, domylnego czonu zdania, np.:
      "Sen - mara."

*


    Wielokropek
   -------------


      Oznacza:



      1. przerwanie toku mowy,  np.: "Wtedy poszed...ten...jak mu tam...";
      2. przygotowanie do majcego  zaskakiwa  zakoczenia, wyraajcego
      zwaszcza rozczarowanie lub ironi,  np.:  "Po latach cikiej pracy
      we dworze dorobi si ...odciskw";
      3. opuszczenie liter (np. w wyrazach niecenzuralnych)  lub  sw  w
      cytowanym tekcie  (wtedy zwykle ujmuje si wielokropek w nawias).

*

    Nawias
   --------

      Ujmuje si w nawias wyrazy, wyraenia  i  zdania,  ktre  przynosz
      uboczne wyjanienia i nie mieszcz si w zasadniczym toku  wypowie-
      dzi.



    Cudzysw
   -----------

      Ujmuje si w cudzysw wyrazy, wyraenia, zdania  i  dusze urywki
      tekstu w celu zaznaczenia, e s one cytowane;
      jeli cytowany tekst skada si  z  kilku akapitw, stawiamy cudzy-
      sw na pocztku kadego z nich i na kocu ostatniego.
      Ponadto cudzysw moe oznacza, e objte nim wyrazy lub wyraenia
      zostay uyte przenonie albo w ironicznie.
*


    Pytajnik
   ----------

      Stawia si go na kocu zda (lub ich rwnowanikw) pytajnych. Zda-
      nia zoone zamykamy pytajnikiem tylko wtedy,kiedy zdanie nadrzdne
      jest pytajne, np.: "Czy wiesz, jaki dzie dzi mamy?" Ale: @Nie pami-
      tam, jaki dzie dzi mamy.@



    Wykrzyknik
   ------------

      Oznacza, e zakoczone nim zdanie, rwnowanik zdania  lub  wykrzy-
      knienie, zawiera "silny" adunek uczuciowy.  Ponadto wykrzyknik w na-
      wiasie wewntrz zdania uwydatnia tre poprzedzajcego wyrazu, np.
      "Mia wwczas zaledwie 15 (!) lat."

*

    cznik
   ---------


      Uywa si go:

      1. w przymiotnikach zoonych  z  dwu  czonw  wsprzednych, np.:
      "poudniowo-zachodni, biao-czerwony" (tzn. biay  i  czerwony) lub z
      wikszej liczby czonw, np.: "pnocno-wschodnio-polski";  nie  daje
      si cznika w przymiotnikach o 2 czonach nierwnorzdnych  (pier-
      wszy czon ucila tre  czonu  drugiego), np.: "jasnozielony, za-
      chodnioniemiecki";wyjtkowo, wbrew oglnej zasadzie uycia cznika,
      pomija si go w wyrazach: @elazobetonowy, guchoniemy, cichociemny.@
      2. w dwuczonowych rzeczownikach, ktrych oba rwnorzdne czony s
      rzeczownikami, np.: "klub-kawiarnia, laska-parasol";  w dwuczonowych
      nazwach miejscowych, ktrych oba czony,  bdce  rzeczownikami  s
      wsprzdne, np.: "Skarysko-Kamienna, Jaworzno-Szczakowa";
      3. w nazwiskach zoonych typu: "Czerny-Stefaska";
*

(cznik)


      4. w wyrazach zoonych,ktrych pierwszy czon jest liczb zapisan
      cyframi, np.: "10-lecie, X-lecie, 20-letni";
      5. w wyraeniach typu: "mao- i redniorolni, trzy- i czteroletnie";
      6. midzy przeczeniem nie a rzeczownikiem pisanym wielk liter,np.
      "nie-Polak" (ale: @nieczowiek@);
      7. w poczeniach rzeczownika z czonami "niby-, quasi-, eks- (byy)"
      np.: "niby-kapelusik, quasi-poeta, eks-krl";
      @Uwaga:@ w terminach przyrodniczych niby pisze si bez cznika,np.
               "niby nki";
      8. w wyraeniach parzystych typu: "esy-floresy, gadu-gadu", itp.



                               *** KONIEC ***

